Kto i w jaki sposób mógł stracić obywatelstwo polskie?

Jak stracić obywatelstwo polskie? Kwestia ta porusza i budzi wątpliwości. Może to wynikać z różnych przyczyn i jest regulowane przez konkretne przepisy prawa. Warto znać podstawowe zasady i konsekwencje związane z utratą obywatelstwa.

Jak kiedyś można było stracić obywatelstwo polskie – warunki

Ustawa o obywatelstwie polskim ciągle się zmienia i kształtuje – szczególnie w kontekście jego utraty. Przesłanki, które mogły spowodować utratę obywatelstwa, to między innymi:

▪         naturalizacja/ nabycie obywatelstwa innego państwa;

▪         rozciągnięcie utraty obywatelstwa na żonę oraz dzieci w wieku do lat 18  (w związku z utratą polskiego obywatelstwa przez męża i ojca);

▪         wstąpienie do służby wojskowej innego państwa;

▪         małżeństwo z obywatelem innego państwa.

Do 1951 roku na mocy pierwszej wersji ustawy z dnia 20 stycznia 1920 roku o obywatelstwie Państwa Polskiego, obywatel RP tracił obywatelstwo polskie przez nabycie obcego obywatelstwa. Co więcej, utrata obywatelstwa polskiego rozciągała się na żonę nabywającego lub tracącego obywatelstwo polskie, tudzież na jego dzieci, w wieku do lat 18. Dana przesłanka została usunięta w ustawy z dnia 8 stycznia 1951 roku o obywatelstwie polskim.W konsekwencji zmiana obywatelstwa jednego z małżonków nie pociągała za sobą zmiany w obywatelstwie drugiego małżonka.

Nowelizacja

Nowelizacja ustawy z dnia 1951 roku określiła, że obywatelstwo polskie tracą osoby, które w dniu 31 sierpnia 1939 roku posiadały obywatelstwo RP, jednak mieszkały stale za granicą i:

1) w związku ze zmianą granic Państwa Polskiego nabyli zgodnie z umową międzynarodową obywatelstwo innego państwa albo;

2) byli narodowości rosyjskiej, białoruskiej, ukraińskiej, litewskiej, łotewskiej lub estońskiej albo;

3) byli narodowości niemieckiej, chyba że małżonek osoby miał obywatelstwo polskie i zamieszkiwał w Polsce.

Ustawa z dnia 15 lutego 1962 roku o obywatelstwie polskim podkreśla, że obywatel polski w myśl prawa polskiego nie może być równocześnie uznawany za obywatela innego państwa.

Wojskowość

Przesłanka o utracie obywatelstwa przez przyjęcie do służby wojskowej innego państwa została odzwierciedlona w pierwotnej wersji ustawy z 1920 roku o obywatelstwie Państwa Polskiego. Obywatel RP tracił obywatelstwo przez przyjęcie urzędu publicznego lub wstąpienie do służby wojskowej w państwie obcym bez zgody właściwego wojewody, w przypadkach zamiaru wstąpienia do służby wojskowej w państwie obcym, wyrażonej w porozumieniu z właściwym dowódcą okręgu korpusu.

Osoby zobowiązane do czynnej służby wojskowej, nabywać mogły obywatelstwo obce nie inaczej, jak poprzez uzyskanie zwolnienia od powszechnego obowiązku wojskowego, zgodnie z obowiązującymi przepisami, w przeciwnym razie wobec Państwa Polskiego nie przestawali być uważane za obywateli polskich.

Co dalej? Ustawa z dnia 8 stycznia 1951 roku o obywatelstwie polskim skasowała powinność uzyskania zgody na wstąpienie do służby wojskowej w państwie obcym, ale pojawiła się nowa przesłanka do utraty obywatelstwa RP. Według nowelizacji ustawy obywatel polski, który przebywał za granicą, mógł zostać pozbawiony obywatelstwa polskiego, jeśli:

▪         naruszył obowiązek wierności wobec Państwa Polskiego,

▪         działał na szkodę żywotnych interesów Polski Ludowej,

▪         nielegalnie opuścił obszar Państwa Polskiego po dniu 9 maja 1945 roku,

▪         odmówił powrotu do kraju na wezwanie właściwej władzy,

▪         uchyla się od wykonania obowiązku wojskowego,

▪         skazany został za granicą za zbrodnię pospolitą lub jest recydywistą.

Należy podkreślić, że był to czas silnej kontroli i nacisków ZSRR na ówczesne władze PRL. Ustawa z dnia 8 stycznia 1951 roku o obywatelstwie polskim pozwoliła na pociągnięcie do odpowiedzialności wszystkich tych, którzy byli „niewygodni” dla partii. Ustawa z dnia 15 lutego 1962 roku o obywatelstwie polskim nie przewidywała zmian w tym zakresie. Dopiero aktualna wersja ustawy z 2009 roku o obywatelstwie polskim nie przewiduje utraty obywatelstwa na podstawie wstąpienia do służby wojskowej innego państwa.

Małżeństwo

Patrząc na historyczne zmiany w ustawodawstwie w kontekście kobiet, obywatelka RP traciła obywatelstwo poprzez tak nazywane „zamążpójście” (zawarcie małżeństwa z obcokrajowcem) na mocy przepisów ustawy z dnia 20 stycznia 1920 roku o obywatelstwie Państwa Polskiego. Ustawodawstwo zostawiało opcję odzyskania obywatelstwa w przyszłości, w przypadku ustania małżeństwa i ponownego osiedlenia się w Polsce.  Dany przepis stracił moc na podstawie nowelizacji ustawy z dnia 8 stycznia 1951 roku o obywatelstwie polskim. Zawarcie związku małżeńskiego przez obywatela polskiego z osobą, niebędącą obywatelem polskim, później nie powodowało zmian w obywatelstwie małżonków.  Ta zasada jest do dzisiaj przestrzegana w Polsce.

Denaturalizacja

W szczególnych wypadkach na podstawie przepisów prawa międzynarodowego może nastąpić proces denaturalizacji. Za denaturalizację uznaje się pozbawienie osoby obywatelstwa. Zastosować denaturalizację można tylko w przypadku osób, które nabyły obywatelstwo w drodze naturalizacji (przez nadanie, uznanie za obywatela, naturalizację albo procedurę przewrócenia).

Jak stracić obywatelstwo polskie – UE

Obserwatorium Demokracji Unii Europejskiej na temat Obywatelstwa (ang. European Union Democracy Observatory on Citizenship) opracowała aktualne przesłanki do pozbawienia prawa do obywatelstwa w na terenie Unii Europejskiej. Najbardziej charakterystyczne to:

▪         długie przebywanie poza terytorium kraju obywatelstwa;

Ustawodawstwo RP nie określa przesłanek do utraty obywatelstwa na podstawie długiej nieobecności w kraju.

▪         falsyfikacja dokumentów podczas procedury naturalizacji;

W przypadku udowodnienia faktu przedstawienia fałszywych dokumentów, materiałów albo dowodów może zostać podjęta decyzja do odebrania obywatelstwa lub jego anulowania przez władze najwyższe kraju.

▪         zagrożenie dla obronności, bezpieczeństwa państwa albo ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego;

▪         utrata obywatelstwa dziecka wraz z rodzicami;

▪         przejście procesu przysposobienia.

Możliwość posiadania jednocześnie dwóch obywatelstw nastąpiła dopiero w nowelizacji ustawy o obywatelstwie z 2009 roku. Przepis głosi, że obywatel polski posiadający równocześnie obywatelstwo innego państwa ma wobec Rzeczypospolitej Polskiej takie same prawa i obowiązki jak osoba posiadająca wyłącznie obywatelstwo polskie. Taka osoba nie może powoływać się na posiadane równocześnie obywatelstwa innego państwa i na wynikające z niego prawa i obowiązki wobec władz Rzeczypospolitej Polskiej ze skutkiem prawnym.